MANDALÝNA

Latince ismi : Citrus reticulata

Mandalina (Citrus reticulata), ýlýman iklimde yetiþmekte olan turunçgiller (Rutaceae) familyasýna ait bir meyve türü. Turuncu, sarý renklerde olan mandalina, etli ve sulu bir yapýya sahiptir.

Nova, Kinnow, Fremond, Klausellina, Robinson, Okitsu, Satsuma, Ankor, Clemantin, Fortune, Yerli, Lee, Fairchild Marisol, Minneola, Ortanik, Kara, Ovari çeþitleri vardýr.

Erkenci türleriyle sonbaharýn baþlarýnda piyasaya çýkan ve kýþ ortasýnda son turfandalarý yenilen mis kokulu, hoþ tatlý mandalina meyvesini veren Mandalina aðacý, Turunçgillerdendir (Narenciyeler). Anayurdu büyük olasýlýkla Çin ya da Laos olan mandalina aðacý, ülkemizde baþta Akdeniz ve Ege bölgelerinin kýyý þeridi olmak üzere Karadeniz ve Marmara bölgelerinin bazý kesimlerinde yetiþtirilmektedir.

5-8 m'ye kadar boylanabilen bu hep yeþil aðacýn, toprakta derine uzayan saðlam bir kök yapýsý, ince ama dikine boylanan bir gövdesi vardýr. Düzgün yapýlý dallarýnda koyu yeþil renkli, portakalýnkinden küçük ve sivri, üzeri parlak ve düz olan yapraklarý yer alýr. ilkbaharda aðacýn bir yýllýk sürgünlerinin ucunda ya da yaprak koltuklarýnda açan çiçekleri beyaz renkli ve çok hoþ kokuludur. Bu çiçekler, mandalina türlerine göre sonbahar baþý, ortasý ve sonunda olgunlaþýp mandalina meyvesine dönüþür.

Genelde portakaldan küçük olan bu meyveler, üstten ve alttan basýk yuvarlak biçimli, turuncu renkli kabuðu gevþek, bol kokulu ve sulu eti hoþ tatlý olur. Yurdumuzda yetiþtirilen önemli çeþitleri içinde soðuða en dayanýklý olan ve erken olgunlaþaný satsuma (Rize) mandalinasýdýr.

Satsumadan sonra olgunlaþan klemantin çeþidi, ince kabuklu, az çekirdekli, güzel kokulu, bol sulu ve az çekirdekli olur. Yerli (Bodrum) mandalinalarý ise geç olgunlaþýr ve bol çekirdekli olur. Bunlardan baþka, daha az oranda üretilen mandalina türleri de vardýr. Mandalina meyvesi genelde taze olarak yenildiði gibi, reçeli, marmeladý, meyve suyu ve þerbeti yapýlarak da tüketilir. Kabuðundan esansý çýkarýlýr.

BESÝNDEÐERLERÝ

100 gr. taze mandalinanýn içerdiði besin deðerleri þunlardýr: 46 kalori; 0,8 gr. protein; 11.6 gr. karbonhidrat: 0 kolesterol; 0,2 gr. yað; 0,5 gr. lif; 18 mgr. fosfor; 49 mgr. kalsiyum; 0,4 mgr. demir; 2 mgr. sodyum; 126 mgr. potasyum: 7,8 mgr. magnezyum; 420 IU A vitamini: 0,06 mgr. B1 vitamini; 0,2 mgr. B2 vitamini; 0,1 mgr. B3 vitamini; 0,067 mgr. B6 vitamini; 7,4 mcgr. folik asit ve 31 mgr. C vitamini.

SAÐLIÐIMIZA YARARLARI

Yukarýda sayýlan önemli besin deðerlerinin yaný sýra;

o Mandalina, içerdiði zengin ve doðal C vitaminiyle, bedenimizin hastalýklara karþý direnme gücünü artýrýr.

o Yüksek orandaki potasyum içeriðiyle yüksek tansiyonu düþürmeye yardýmcý olur.

o Ýçerdiði antioksidan maddelerle bedenin kansere yakalanma rizikosunu azaltýr.

o Kalp hastalýklarýna karþý þaþýrtýcý bir ilaç olma özelliði taþýr: Çünkü kötü kolesterol düzeyini düþürür. Kýlcal damarlardaki kan dolaþýmýný hýzlandýrýr. Damar hastalýklarýna karþý bedeni korur.

Saðlýða yararlý bütün bu önemli etkilerinden yararlanmak için mandalinanýn taze olarak istendiði kadar yenilmesi öðütlenir.

AÐACININ ÜRETÝLMESÝ

Mandalina aðacý, turunç aðacý anaçlarýna aþýlanma yöntemiyle üretilir. Çokyýllýk ve deðerli bir aðaç olan mandalinayý bahçemizde yetiþtirmek istiyorsak, bizim için doðru olan, karþýmýza çýkan ilk üreticiden olur olmaz mandalina fidanlarýný almamaktýr. Bunun yerine, inanýlýr ve güvenilir fidan üreticilerinden, çeþidi belli ve saðlýklý fidanlarý almak yerinde olur.

Alacaðýmýz bu mandalina fidanlarýný soðuklardan korumak üzere ilkbaharda, toprak sýcaklýðý 13 dereceye ulaþtýðýnda bahçemizde açacaðýmýz 25-30 cm. çap ve derinlikteki çukurlara, klemantinleri 6 m., satsumalarý 5 m. ve yerli mandalinalarý 7 m. aralýklarla dikmemiz gerekir.
 

AÐACININ YETÝÞTÝRÝLMESÝ

Ýklim isteði: Tüm turunçgiller gibi, mandalina aðaçlarýnýn da en önemli isteði sýcak bir ortamda yetiþtirilmektir. Bu aðacýn yetiþtiriciliðinin yapýldýðý yerde sýcaklýklar -3, -4 derecenin altýna düþmemelidir. -9, -10 derecenin altýna düþen sýcaklýklarda mandalina aðaçlarý donup ölebilir. Dayanamayacaðý en yüksek sýcaklýklar ise, 45 derece ve üzeridir.

Mandalina aðaçlarýnýn geliþmesi 12, 13 derece sýcaklýkta baþlar; 25-31 dereceler, geliþmenin en hýzlý olduðu sýcaklýktýr ve 37-39 derecelerde aðaçlarýn geliþmesi durur. Meyve baðlamalarý için en uygun sýcaklýk 21 derecedir. Soðuk ve sýcak olarak sert esen rüzgârlar mandalina aðaçlarýný kötü yönde etkilediðinden, bulunduklarý yerde hâkim esen rüzgârlara karþý rüzgâr kýranlar kurulmalýdýr. Ayrýca mandalina aðaçlarýnýn meyve dökümü ve meyvelerinin niteliði, havanýn nem oranýndan etkilenir. Düþük nem oranlý hava, aðacýn geliþimini ve meyve verimini kötü yönde etkilemektedir.

Toprak isteði: Tüm turunçgiller gibi, mandalina aðaçlarý da en iyi, bol humuslu, derin, süzek (suyu iyi akýntýlý), kumlu-týnlý, týnlý ya da killi-týnlý topraklarda yetiþir. Ýyice derine inen köklerinin oksijen gereksinimi fazla olduðundan, mandalina aðacý kesinlikle aðýr topraklarda yetiþtirilmemelidir. Taban suyunun da genelde toprak yüzeyinden 1,5 m. kadar altta olmasý istenir. Aksi takdirde toprakta iyi bir drenaj yapýlmasý gerekir. Topraðýn kireç oranýna karþý da duyarlý olan mandalina aðaçlarý için en uygun topraklarýn pH'ý 5,5-6 olmalýdýr.

Toprak iþleme: Tüm turunçgiller gibi, mandalina aðaçlarýnýn da çok derinlere inen kökleri vardýr. Ama, köklerinin %90'ý, 0-90 cm. derinlikteki yüzlek topraklardadýr. Bu nedenle toprak iþlemesi 10 cm. derinliðe kadar yapýlmalý ve aðacýn köklerine zarar verilmemelidir. Bahçemizin, yýlda 4 kez, ilkbahar ve yaz mevsimlerinde 15-20 gün aralarla çapalanmasý yeterli ve yararlý olacaktýr. Yabani ot temizliði, böyle çapalamalarla olabileceði gibi, herbisit (ot öldürücü) ilaçlarla da yapýlabilir.

Sulama: Tüm turunçgiller gibi mandalina aðaçlarýnýn yýllýk su gereksinimi de toprak tipi, iklim ve aðacýn geliþimine baðlý olarak 800-1.200 mm. arasýnda deðiþir. Sulama dönemi olan nisan ayýnýn ortasýndan ekim ortalarýna kadarki 7 aylýk sürede, havalarýn kurak ve sýcak olduðu zamanlarda, aðaçlara 600-700 mm. kadar su verilmesi gerekir.

Sulama yetersiz kalýrsa aðaç köklerini yayar, geliþimi yavaþlar, ürün verimi ve niteliði düþer. Aþýrý sulamada aðaçlarýn kökleri havasýz kalacaðýndan, kök çürüklüðü hastalýðý baþlar. Yine aðaçlarýn meyve verimi ve niteliði düþer. Mandalina aðacýnýn sulama zamanýnýn gelip gelmediði, en kolay þekilde þöyle anlaþýlýr: Aðacýn yapraklarý akþam saatlerinde güneþ batmadan önce solgunluk gösteriyor ve gece canlanýyorsa, aðacýn sulama zamaný gelmiþ demektir. Öðle zamaný gelen geçici yaprak solgunluðuna aldanýlmamalýdýr.

Gübreleme: Tüm turunçgiller gibi, hep yeþil yapraklý mandalina aðacý da topraktan çok fazla besin maddesi kaldýrdýðýndan gübreye gereksinimi de çoktur. Aðaçlara, bulunduðu ortam, yaþ ve geliþmelerine uygun ve dengeli gübreleme yapmak için bütün bu faktörlerin ortak etkisini ortaya koyan yaprak ve toprak analizleri uygulanmalý; buna göre verilecek azotlu, fosfatlý ve potaslý kompoze fenni gübre miktarlarý saptanmalýdýr. Ayrýca eksikliði duyuluyorsa magnezyum, demir, mangan ve çinko da verilir. Mandalina aðaçlarýna bu mineral gübrelerden baþka, 2-3 yýlda bir, iyi yanmýþ çiftlik gübresi verilmesi de yararlý olur.

Budama: Tüm turunçgiller gibi, mandalina aðaçlarýna da þekil ve ürün budamalarý uygulanýr ve genellikle aðaçlara kase þekli verilir. Þekil budamasýna, aðaçlarýn ürün vermesiyle baþlanýr. Turunçgillerin budanmasý ustalýk isteyen bir iþtir. Budamanýn, aðaçlarý iyi tanýyan kiþiler tarafýndan yapýlmasý olumlu sonuçlar verir. Mandalina aðaçlarýnda kurumuþ, ezilmiþ, kýrýlmýþ, hastalanmýþ, yaralanmýþ, berelenmiþ ve yaþlanmýþ dallar kesilip çýkarýlmalýdýr. Ayrýca obur dallarýn kesilip ayýklanmasý da gerekir.

Hasat (Derim): Mandalina hasadýna, meyve çeþitlerinin olgunlaþma dönemine ve meyvelerin olgunluðuna bakýlarak sonbaharýn çeþitli zamanlarýnda baþlanýr. Meyveler ya elle tutulup sapý döndürülür ve bükülerek koparýlýr ya da daha iyisi keskin makasla kesilerek hasat edilir. Hasat sýrasýnda kesinlikle aðaçlarýn dallarý kýrýlmamalý, meyve toplama iþi açýk, kuru, güneþli ve ýlýk havada yapýlmalýdýr. Meyve üzerlerinde çiy ve kýraðý varsa bunlarýn kurumasý beklenmelidir.

Hastalýk ve zararlýlarýyla mücadele: Mandalina aðaçlarýna dadanan zararlý ve hastalýklarla, en yakýn yetkili kuruma danýþýlarak alýnacak uygun tarým koruma ilaçlarý kullanýlmak suretiyle zamanýnda, eksiksiz ve aksatýlmadan mücadele sürdürülmelidir

Mandalina kanserden koruyor

Japonya'da yapýlan iki farklý araþtýrmaya göre; mandalina yiyenlerin kansere yakalanma riski azalýyor. Mikkabi kasabasýnda düzenli olarak turunçgillerle beslenen bin 73 kiþi üzerinde yapýlan testlerde ortaya çýkan sonuçlara göre; mandalinada bulunan ve ona turuncu rengini veren 'karoten' maddesi, insanlarda karaciðer hastalýklarý, damar sertliði ve þeker hastalýðý riskini azaltýyor. Kyoto Üniversitesi'nde yapýlan diðer araþtýrmada ise mandalina suyu içen hepatit hastalarýnýn, karaciðer kanserine yakalanmadýklarý tespit edildi.

Þifanýn bilinçli adresi:   www.herbalistatabay.com